Gamall haus



Tilurð Borgarskjalasafns



Forsaga að myndun safnsins


Skrifstofur og stofnanir bæjarins voru afhendingarskyldar um skjöl og gögn til Þjóðskjalasafnsins eftir reglugerð frá 13. janúar 1916. Var farið svo nákvæmlega eftir henni að nálega öll gögn eldri en frá árinu 1908, þegar borgarstjóri var fyrst kosinn, voru afhent Þjóðskjalasafninu og viðbótarsendingar borgarstjóra fóru þangað árin 1914, 1924, og 1934. Þetta var orðið mikið safn árið 1944, þegar næst átti að senda Þjóðskjalasafninu afhendingarskyld gögn samkvæmt 10 ára reglu, en nú var hvort tveggja, að viðbótarsendingin var sú stærsta fram til þessa og hitt, að Þjóðskjalasafnið var um þessar mundir í sárum, þar sem verulegur hluti þess var fluttur út úr bænum vegna þess hættuástands sem skapaðist af hugsanlegum loftárásum þýskra flugvéla. Því var tekið á það ráð að raða upp skjölum bæjarskrifstofanna í húsnæði bæjarins. Voru þau sett í þéttar pakkningar og gengið tryggilega frá þeim ef til brottflutnings kæmi. Þetta verk var unnið á árunum 1942-1944 af Lárusi Sigurbjörnssyni starfsmanni bæjarins. Myndaðist þarna fyrsti vísir að skjalasafni.


Skjala- og minjasafn Reykjavíkur


Árið 1942 hafði Árni J. I. Árnason bókari hjá Gasstöð Reykjavíkur sent bæjarráði bréf þess efnis að Reykjavíkurbær ætti að stofna minjasafn. Með bréfinu sendi hann gamla vaktaraklukku sem síðast hafði verið notuð um aldamótin 1900. Þegar bærinn keypti svo málverk Jóns Helgasonar og teikningar úr dánarbúi hans árið 1945, var þeim komið fyrir hjá skjalasafninu ásamt vaktaraklukkunni og því myndaðist þarna einnig minjasafn. Það var svo árið 1949 að húsnæði fékkst í kjallara hússins að Ingólfsstræti 5 undir söfnin og þau flutt þangað úr fyrri geymslum.


Með lögum um héraðsskjalasöfn 29. janúar nr. 7/1947 var sýslunefndum og bæjarstjórnum heimilað að varðveita sjálfar skjöl og bækur að fengnu samþykki Þjóðskjalavarðar og undir yfirumsjón hans. Árið 1951 þann 5. maí var svo sett fram reglugerð um héraðskjalasöfn þar sem nánar var kveðið á um hvað geymt skyldi í þeim.Heimild þessa notaði bæjarstjórn Reykjavíkur haustið 1954 eftir að bæjarráð Reykjavíkur hafði gert svohljóðandi tillögu til bæjarstjórnarinnar 7. október 1954: Bæjarstjórnin ályktar að stofna minjasafn Reykjavíkur og skipar Lárus Sigurbjörnsson skjala- og minjavörð bæjarins til að veita safninu forstöðu. Er honum falið að hefja þegar undirbúning að stofnun safnsins, gera tillögur um staðarval og tilhögun, og hafa jafnan vakandi auga á því að varðveita sögulegar minjar bæjarins.
Skal starfsemi safnsins hagað á þá lund, að það geti notað hlunninda laga nr. 8/1947, um viðhald fornra mannvirkja og um minjasöfn." Bæjarstjórnin samþykkti tillöguna samhljóða á fundi sínu síðar sama dag. Þar með var Skjalasafn Reykjavíkurborgar formlega stofnað.


Skjalasafn Reykjavíkurbæjar


Á fundi borgarráðs 4. ágúst 1967 var samþykkt að skipta embætti skjala- og minjavarðar frá og með 1. október sama árs í embætti skjalavarðar, sem átti að hafa með höndum daglega stjórn á skjalasafni borgarinnar og embætti minjavarðar er fara átti með stjórn minjasafnsins að Skúlatúni 2 og Árbæjarsafns, svo og eftirlit með hvers konar minjum í Reykjavík. Var Lárus H. Blöndal ráðinn bæjarskjalavörður en sérstök safnstjórn sá um Árbæjarsafnið en hún hafði verið skipuð árið 1964. Þá var sama ár gerðar nokkrar endurbætur á húsakynnum safnsins að Skúlatúni. Í tengslum við þessar breytingar var sýningarsal minjasafnsins lokað en því síðar komið fyrir á Korpúlfsstöðum og á Árbæjarsafni.


Húsnæði safnsins


Veturinn eftir hina formlegu stofnun safnsins afhenti Þjóðskjalasafnið því þann safnhluta sem til þess hafði verið skilað samkvæmt reglugerðinni frá 1916. Söfnun skjala samkvæmt reglugerðinni frá 1951 fór hægt af stað enda húsnæði safnsins takmarkað. En það átti eftir að breytast því í febrúarlok árið 1957 fluttist safnið í skrifstofuhús bæjarins að Skúlatúni 2. Þar fékk skjalasafnið neðstu hæð hússins til umráða. Var safninu skipt þar í tvær deildir, öðrum megin á hæðinni var komið fyrir geymsludeild með eldtraustum hurðum og þannig gengið frá henni að hún var talin fullkomlega eldtraust. Innan hennar var byggður eldtraustur klefi fyrir verðmætustu skjöl safnsins sem ber nafnið "Trausta". Hin safnadeildin var gerð að afgreiðsludeild. Þar var fyrir eldtraustur klefi sem fékk heitið "Forna".


Framan af þótti mönnum vel séð fyrir húsakosti safnsins en í kringum 1968 fór að bera á þrengslum sérstaklega eftir að rýma þurfti geymslur safnsins í kjallara Höfða í Borgartúni en um þær mundir voru uppi hugmyndir um að gera Höfða að risnubústað borgarinnar. Var því tekið á það ráð að leita eftir öðru húsnæði sem nýst gæti sem geymslur fyrir safnið. Sú hugmynd kom upp að nýta hið mikla og rammbyggða hús Thors Jensens að Korpúlfsstöðum en þar var rekið eitt fullkomnasta mjólkurbú á Norðurlöndum á árunum 1929-1934. Í eystri enda hússins, í íbúð á hlöðulofti, var útbúin bráðabirgðageymsla sem nota átti þar til önnur fullkomnari og hentugri hefði verið útbúin. Til þess að hafa vaðið fyrir neðan sig fluttu skjalaverðir aðeins þangað fylgiskjöl, reikninga og kvittanahefti en þau voru skjöl sem hvað minnst varðveislugildi höfðu.


Þann 18. janúar 1969 braust eldur út í bæjarhúsunum á Korpúlfsstöðum og urðu miklar skemmdir á þeim. Talið var að kviknað hafði í út frá rafmagni. Þáverandi Bæjarskjalavörður, Lárus H. Blöndal, óttaðist að stórfellt tjón hefði orðið á þeim skjölum sem húsin geymdu frá skjalasafninu. Því var ákveðið að hefja strax viðgerð á húsunum og björgun á skjölum sem ekki höfðu orðið eldinum að bráð. Tjón skjalasafnsins varð þó minna en óttast var í fyrstu en nokkurt magn ýmissa skjala nokkurra bæjarfyrirtækja glötuðust. Var skaðinn þó minni en hefði getað orðið og var því þakkað forsjálni skjalavarða að geyma þar einkum fylgiskjöl eins og fyrr sagði. Látum Diðrik Jónssson hafa orðið, en hann vann við björgunarstarfið á skjölunum; "Það urðu miklar skemmdir á skjölunum bæði af bruna og vatni. Þó nokkuð brann af skjölum. Þarna voru heil herbergi með stöflum af nótum, blöðum og kössum sem þurfti að fara í gegnum. Hvert einasta blað var tekið í sundur og skoðað. Lárus Blöndal [Borgarskjalavörður] ákvað hvað ætti að hirða og hvað væri ónýtt. Allt sem átti að hirða var borið niður og var þetta margra daga vinna. Við vorum síðan tveir að aðstoða Lárus í viku við að flokka þetta sundur og koma því á þurrkstaði. Skjölin voru lögð á bekki sem settir voru ofan á vikurhellur og blés olíublástursofn milli bekkjanna til þess að þurrka skjölin. Maður furðaði sig á að það skyldi ekki kvikna í þessu þar sem um opinn eld var að ræða. En það var mikil vinna við þetta."


Eftir brunann sáu menn að ekki var við svo búið í málum skjala- og minjasafnsins og á borgarstjórnarfundi þann 6. febrúar 1969 var samþykkt tillaga Birgis Ísleifs Gunnarssonar þar sem "Borgarstjórn óskar eftir að borgarráð láti gera greinagerð um framkvæmdir við skjala- og minjasöfn borgarinnar, sem send verði borgarfulltrúum." Í framhaldi af þeirri umræðu, og greinagerð sem fylgdi á eftir, var ákveðið að koma upp nýrri og varanlegri geymsluaðstöðu á Korpúlfsstöðum í stað brunarústanna á háaloftinu. Það var svo árið 1970 að lokið var við nýju geymsluna þar sem áður stóðu kýr á básum í fjósi hússins. Var hún 290 fermetrar að flatarmáli og allt gert til þess að hún yrði sem best úr garði gerð. Settar voru upp eldtraustar hurðir og gluggar klæddir blikki og hlaðið upp í þá suma. Þá voru settir upp 45 fullkomnir hjólaskápar frá Ofnasmiðjunni. Þangað voru fluttar meginhluti skráðra skjala, bögglar og munir safnsins svo og Kjarvalssafnið. Það tók aðeins nokkur ár að fylla þessa geymslu svo tekið var til þess ráðs að útbúa aðra jafnstóra geymslu en með venjulegum hillum.


Þótt vandað hafi verið til í upphafi við gerð geymslanna var ljóst að ákveðnir erfiðleikar voru við staðsetningu Korpúlfsstaða. 14 kílómetrar skildu að skrifsstofur safnsins og lesstofu og aðalskjalageymslur. Olli það oft óþægindum sérstaklega um vetrartímann og hægði augljóslega á allri afgreiðslu fyrirspurna.


Borgarskjalasafn Reykjavíkur


Með samþykkt borgarstjórnar 10. nóvember 1983 var nafni Skjalasafns Reykjavíkurbæjar breytt í Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Í maí 1999 flutti safnið í framtíðarhúsnæði að Tryggvagötu 15. Í Tryggvagötu hefur safnið til umráða þriðju hæð og helming þeirrar fjórðu eða 1403 fermetra alls. Aðalgeymsla safnsins er öll hin fullkomnasta; með rafdrifnum renniskápum, stöðugu hita- og rakastigi og er fullkomlega eldtraust. Því eru aðstæður undir skjalavörslu orðnar hinar fullkomnustu og standast ítrustu reglur um geymslur skjalasafna.




Elstu skjöl Reykjavíkurborgar


Brunabótavirðingar 1811-1953


Vefur Bjarna Benediktssonar


Ólafur Thors


Björn Þórðarson - skjalasafn


einkaskjalasafn.is


Félag héraðsskjalavarða


Euarchives